วัดพระธาตุดอยตุง หรือชื่อเต็มว่า วัดพระมหาชินธาตุเจ้า (ดอยตุง) ตั้งอยู่บนยอดดอยตุง จังหวัดเชียงราย โดยมีความสูงจากระดับน้ำทะเลราว 2,000 เมตร เป็นจุดสูงที่สามารถมองเห็นองค์พระธาตุได้จากระยะไกล ตัววัดตั้งอยู่บริเวณ “หน้าอกของดอยนางนอน” ในเขตตำบลห้วยไคร้ อำเภอแม่สาย เป็นศาสนสถานสำคัญของพุทธศาสนิกชนในภาคเหนือและนักท่องเที่ยวที่ต้องการเดินทางมานมัสการพระธาตุประจำปีเกิด
วัดพระธาตุดอยตุงตั้งอยู่ห่างจากตัวเมืองเชียงรายประมาณ 46 กิโลเมตร รายล้อมด้วยธรรมชาติอันเงียบสงบ และเป็นที่เคารพบูชาของทั้งชาวไทยและชาวเขาในพื้นที่โดยรอบ
ประวัติความเป็นมาของพระธาตุดอยตุงตามตำนานเมืองโยนก
ตามตำนานของล้านนา ระบุว่า พระธาตุดอยตุง ถูกสร้างขึ้นในสมัย พระเจ้าอชุตราช กษัตริย์แห่งเมืองโยนกนาคพันธุ์ (บริเวณอำเภอแม่จันในปัจจุบัน) โดยพระมหากัสสปะได้อัญเชิญพระบรมสารีริกธาตุส่วนพระรากขวัญเบื้องซ้าย หรือกระดูกไหปลาร้า มาถวายแด่พระเจ้าอชุตราช ซึ่งพระองค์ได้สร้างเจดีย์ขึ้นบนดอยนี้เพื่อบรรจุพระบรมสารีริกธาตุดังกล่าว ตามที่พระพุทธเจ้าทรงพยากรณ์ไว้ล่วงหน้า
ในพิธีการสร้างเจดีย์ พระองค์ได้ให้ทำ ตุงยาว 1,000 วา ปักไว้บนยอดดอย และกำหนดให้บริเวณที่ตุงปลิวไปถึงเป็นเขตพื้นที่ของพระเจดีย์ พร้อมทั้งพระราชทานทองคำเป็นค่าที่ดินแก่พวกลาวจก และให้ชาวมิลักขุ 500 ครอบครัวดูแลรักษาพระธาตุ
ต่อมาในรัชสมัย เจ้ามังรายนราช แห่งราชวงศ์สิงหนวัติ ได้รับการถวายพระบรมสารีริกธาตุเพิ่มเติมจากพระมหาวชิรโพธิเถระจำนวน 50 องค์ จึงโปรดให้สร้างเจดีย์องค์ที่สองขึ้นใกล้กับองค์เดิม ทำให้พระธาตุดอยตุงมีลักษณะเป็นเจดีย์คู่มาจนถึงปัจจุบัน
ศิลปกรรมและการบูรณะพระธาตุดอยตุงในแต่ละยุคสมัย
พระธาตุดอยตุง องค์เดิมถูกสร้างขึ้นด้วยศิลปะล้านนาแบบเชียงแสนย่อมุมไม้สิบสอง คล้ายคลึงกับพระธาตุดอยสุเทพ และมีองค์พระธาตุเพียงองค์เดียวในช่วงแรก แต่เนื่องจากเมืองเชียงรายเคยร้างอยู่หลายครั้ง ทำให้การบำรุงรักษาพระธาตุขาดช่วงและทรุดโทรมอย่างมาก
- พ.ศ. 2470: ครูบาศรีวิชัย พร้อมประชาชนชาวเชียงรายร่วมกันบูรณะ โดยก่อสร้างเจดีย์ระฆังคู่บนฐานแปดเหลี่ยมตามรูปแบบล้านนา
- พ.ศ. 2516: กระทรวงมหาดไทย ได้สร้างพระธาตุองค์ใหม่ครอบของเดิม โดยออกแบบเป็นเจดีย์ทองคำสูงราว 5 เมตร 2 องค์ ฐานสี่เหลี่ยมย่อมุม มีซุ้มจระนำ 4 ทิศ ออกแบบโดย “นายประกิต (จิตร) บัวบุศย์” ใช้วิธีหล่อคอนกรีตครอบองค์พระธาตุเดิม เพื่อรักษาโครงสร้างภายในไว้
- พ.ศ. 2549: กรมศิลปากร ได้ดำเนินโครงการรื้อพระธาตุครอบออก พร้อมฟื้นฟูพระเจดีย์ของ ครูบาศรีวิชัย ตามภาพถ่ายเดิมในวิหารพระธาตุดอยตุง พร้อมย้ายพระสถูปครอบไปประดิษฐานที่ วัดพระธาตุน้อยดอยตุง และใช้เงินงบประมาณกว่า 21 ล้านบาทเพื่อบูรณะทั้งโครงสร้างและภูมิทัศน์โดยรอบ
การปรับปรุงดังกล่าวยังรวมถึงการขยายลานพระธาตุ รื้อโรงเก็บวัสดุ ย้ายพระพุทธรูปต่าง ๆ ไปยังจุดที่เหมาะสม และปรับปรุงทางขึ้นบันไดนาค เพื่อรองรับพุทธศาสนิกชนที่เดินทางมาสักการะจำนวนมากในทุกปี
ตำนาน “ตุง” และความเชื่อของชาวล้านนา
คำว่า “ตุง” มีความหมายสำคัญในวัฒนธรรมล้านนา หมายถึงสิริมงคล ความรุ่งเรือง และชัยชนะ ในบริเวณหน้าพระธาตุดอยตุงมี รอยปักตุง อยู่บริเวณพื้น เป็นรอยแยกยาวประมาณ 1 ฟุต เชื่อกันว่าเป็นร่องที่ใช้ปักฐานตุงในครั้งแรกเมื่อตั้งพระธาตุเมื่อพันกว่าปีก่อน
ในทุกปี ช่วงวันเพ็ญเดือน 3 ชาวล้านนาจะจัดงานนมัสการพระธาตุดอยตุง ซึ่งถือเป็นพระธาตุประจำปีเกิดของคนที่เกิดปีจอ เป็นงานประเพณีที่ผูกพันกับศรัทธาของชาวเหนือมายาวนาน