วัดพระบรมธาตุไชยา หรือชื่อเต็มว่า “วัดพระบรมธาตุไชยา ราชวรวิหาร” ตั้งอยู่ในตำบลเวียง อำเภอไชยา จังหวัดสุราษฎร์ธานี เป็นพระอารามหลวงชั้นเอก ที่ได้รับพระราชทานนามอย่างเป็นทางการในปี พ.ศ. 2500 มีจุดเด่นอยู่ที่เจดีย์พระบรมธาตุ ซึ่งเป็นโบราณสถานศิลปะสมัยศรีวิชัยที่คงความสมบูรณ์มากที่สุดในประเทศไทย เป็นแหล่งศักดิ์สิทธิ์ที่บรรจุพระบรมสารีริกธาตุ และเป็นสัญลักษณ์คู่บ้านคู่เมืองของชาวสุราษฎร์ธานีที่สืบทอดศรัทธากันมานานนับพันปี
จากหลักฐานโบราณวัตถุในพื้นที่ สันนิษฐานว่าวัดแห่งนี้มีอายุไม่ต่ำกว่า 1,200 ปี สร้างขึ้นในช่วงอาณาจักรศรีวิชัย ซึ่งเจริญรุ่งเรืองในแถบคาบสมุทรภาคใต้ การบูรณะวัดครั้งใหญ่เกิดขึ้นในสมัยรัชกาลที่ 5 โดยพระชยาภิวัฒน์สุภัทรสังฆปาโมกข์ ซึ่งทำให้วัดแห่งนี้กลับมางดงามและเป็นจุดศูนย์กลางทางศาสนาอีกครั้ง
สถาปัตยกรรมพระบรมธาตุไชยา ศิลปกรรมศรีวิชัยอันล้ำค่า
องค์พระบรมธาตุไชยาเป็นเจดีย์ทรงจตุรมุข ย่อมุขทั้งสี่ด้าน ตั้งอยู่บนฐานสี่เหลี่ยมจัตุรัสแบบย่อเก็จ มีขนาดทางด้านตะวันตกถึงตะวันออกยาว 13 เมตร และจากเหนือถึงใต้ยาว 18 เมตร สูงจากฐานถึงยอดประมาณ 24 เมตร ตัวเจดีย์ตกแต่งด้วยเสาประดับผนัง มียอดเจดีย์แบบซ้อนกันสามชั้น โดยแต่ละชั้นประดับด้วยสถูปจำลอง รวม 24 องค์ ส่วนยอดเจดีย์ได้รับการบูรณะในสมัยรัชกาลที่ 5 เพิ่มบัวปากระฆัง องค์ระฆังแปดเหลี่ยม บัลลังก์ ฉัตรแปดชั้น และปลียอดหุ้มทองคำ
การตกแต่งด้านบนยังคงกลิ่นอายของศิลปกรรมดั้งเดิม โดยไม่ละเลยรายละเอียดของลายปูนปั้นและองค์ประกอบทางศิลป์แบบศรีวิชัย โดยเฉพาะมุขด้านตะวันออกที่มีบันไดให้ผู้แสวงบุญขึ้นไปนมัสการพระพุทธรูปภายใน
โบราณวัตถุสะท้อนอารยธรรมหลากยุคในพื้นที่เดียว
หลักฐานทางโบราณคดีในบริเวณวัดพระบรมธาตุไชยาแสดงให้เห็นถึงการรับอิทธิพลจากอาณาจักรสำคัญในอดีตหลายยุค ได้แก่:
- สมัยทวารวดี พบพระพุทธรูปหินปางสมาธิและปางยืน ขนาดเท่าคน ซึ่งปัจจุบันจัดแสดงในพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติไชยา
- สมัยศรีวิชัย ช่วงรุ่งเรืองสูงสุดของศาสนามหายาน มีการสร้างองค์เจดีย์พระบรมธาตุไชยา พร้อมโบราณวัตถุชั้นสูง เช่น พระโพธิสัตว์อวโลกิเตศวร และพระพุทธรูปศิลาจำนวนมาก
- สมัยสุโขทัยและอยุธยา มีการส่งเสริมศาสนาแบบลังกาวงศ์ และสร้างพระพุทธรูปเพิ่มมากขึ้น จนกลายเป็นยุคที่มีพระพุทธรูปมากที่สุดในพื้นที่
- สมัยธนบุรี-รัตนโกสินทร์ แม้ว่าวัดจะถูกทำลายในช่วงสงคราม แต่ก็ได้รับการฟื้นฟูอย่างต่อเนื่อง โดยเฉพาะในสมัยรัชกาลที่ 5 และ 9
สิ่งเหล่านี้สะท้อนถึงความเป็นพื้นที่ที่เคยรุ่งเรืองทางศาสนาและวัฒนธรรมมาอย่างยาวนาน
ตำนานสร้างพระบรมธาตุไชยา และความผูกพันของชุมชน
ตำนานท้องถิ่นของวัดพระบรมธาตุไชยาเล่าว่า มีช่างอินเดียชื่อ “ปะหมอ” และ “ปะหมัน” ได้รับมอบหมายให้สร้างเจดีย์แห่งนี้ เมื่อสร้างเสร็จ เจ้าเมืองเห็นว่าองค์เจดีย์มีความงดงามมาก จึงสั่งตัดมือและเท้าปะหมอเพื่อไม่ให้ไปสร้างเจดีย์ที่อื่นอีก รูปเคารพพระโพธิสัตว์ที่ประดิษฐานในวัดจึงถือเป็นตัวแทนของปะหมอ
องค์เจดีย์นี้จึงเป็นมากกว่าสถาปัตยกรรมศักดิ์สิทธิ์ แต่ยังเป็นเครื่องเชื่อมโยงอดีต วิถีชาวไชยา และความศรัทธาที่ฝังรากลึกในชุมชนมาอย่างยาวนาน
ความสำคัญระดับชาติ และการอนุรักษ์วัดพระบรมธาตุไชยา
วัดพระบรมธาตุไชยาได้รับการยกย่องให้เป็นโบราณสถานสำคัญของชาติ และพระอารามหลวงชั้นเอก มีความสำคัญทั้งทางศาสนา ประวัติศาสตร์ และวัฒนธรรม เป็นหนึ่งในสามพุทธสถานศักดิ์สิทธิ์ประจำภาคใต้ ร่วมกับวัดพระมหาธาตุวรมหาวิหาร จ.นครศรีธรรมราช และพระพุทธไสยาสน์ในถ้ำคหาภิมข จ.ยะลา
นอกจากนี้ องค์พระบรมธาตุยังปรากฏในตราสัญลักษณ์ของจังหวัดสุราษฎร์ธานี ธงประจำกองลูกเสือ และถือเป็นสถานที่ที่ “หากใครมาเยือนสุราษฎร์ธานีแล้วไม่ได้นมัสการ ก็เท่ากับว่ายังมาไม่ถึง”